Pijn is onvermijdelijk, maar lijden is optioneel – Haruki Murikami

De medische wereld is vooral gericht op pijnbestrijding. Alles wordt ingezet om de patiënt zo weinig mogelijk pijn te laten lijden. Je kunt je afvragen of dit een juiste benadering is, want met pijnbestrijding bereik je geen genezing – je onderdrukt alleen de symptomen. Een succesvolle behandeling in de reguliere medische wereld wil zeggen dat de pijn weg is of tot hanteerbare niveaus is teruggebracht, maar dit zegt niets over de kwaliteit van leven of het niveau van genezing. Pijnbestrijding lijkt heel humaan, maar is het dat wel? Ja, natuurlijk zijn er situaties waarin het onmenselijk is om iemand te laten lijden, maar waar ligt de grens?

Kijk naar geboorte en dood, het begin en einde van de levenscyclus. Beide gebeurtenissen zijn gekaapt door de medische wereld en tot iets engs gemaakt, wat continu gemonitord en begeleid moet worden. Alsof we niet al miljoenen jaren lang kinderen baren en sterven – en het bijna altijd goed gaat! Maar nee, een baby kun je maar het beste in het ziekenhuis krijgen, zegt de dokter. De ouders die dat geloven, gaan braaf naar het ziekenhuis en laten zich aansluiten op stressverhogende apparaten, want stel als er iets misgaat.
Nederland is nog steeds een van de landen waar je thuis een kind kunt krijgen en dat goed geregeld is, maar ook hier gaan steeds meer moeders naar het ziekenhuis, omdat ze bang zijn voor de geboorte. Geen wonder, want als je op televisie een geboorte ziet, ligt de vrouw altijd te gillen van de pijn. In werkelijkheid gaat het niet zo, alleen als de vrouw in paniek raakt en ze nooit geleerd heeft om met de pijn om te gaan.
Iedere moeder weet instinctief dat het niet helpt om je te verzetten tegen de pijn als je een kind baart. Als het lukt om te ontspannen en je kunt de weeën verwelkomen, dan wordt het bijna een orgastische ervaring. Je komt in een natuurlijke flow terecht en in die flow wordt het kind geboren. Barensweeën zijn in die zin heilige pijn.
Iedere vrouw die een natuurlijke geboorte zonder ingrepen heeft gehad, weet dat de weeën pijnlijk zijn, soms bijzonder pijnlijk, maar dat je tegelijkertijd gedragen wordt door een ongekende oerkracht, de kracht van de Oermoeder. Baren is een initiatie. Als je er goed doorheen komt en na de bevalling een gezonde baby in je armen houdt, ben je voor altijd veranderd, want nu weet je hoe krachtig je bent. De pijn heeft een functie. Pijn heeft altijd een functie.

Sterven wordt tegenwoordig ook gezien als iets wat begeleid moet worden met een heleboel pijnstillers. In hospices krijgt bijna iedereen standaard morfine toegediend. Bijna niemand sterft nog bewust en wakker. De meeste mensen wíllen ook niet bewust sterven, want ze zijn te bang. Te bang voor de pijn en te bang voor het sterven. Als het lichaam langzaam aftakelt, de lichaamsfuncties verzwakken en een voor een uitvallen, kan dat inderdaad heel pijnlijk en vernederend zijn. Natuurlijk is er soms een moment dat het humaan is om iemand pijnstillers te geven, maar waar ligt de grens? Wanneer is de pijn echt onverdraaglijk?
Als je bang bent voor pijn, is een beetje pijn al genoeg om te gaan roepen om pijnstillers. Maar stel je voor als je geleerd had hoe je met de pijn kon omgaan? Stel je voor dat je had geleerd dat de pijn verzacht, zo gauw je haar verwelkomt? Stel dat je oefeningen paraat had – ademhalingsoefeningen, bewegingsoefeningen, visualisaties – die je in de uren, dagen, weken, maanden voor je sterven zou kunnen toepassen, zodat je minder of geen pijnstillers en verdovende middelen nodig had, zodat je nog veel langer helder van geest zou kunnen zijn, zodat je meer tijd zou hebben om afscheid te nemen van je dierbaren, om de dingen te zeggen die je wilde zeggen, om verslag te doen van je stervensproces en de mensen die bij je zitten te vertellen hoe het is, wat je ziet, wie er aan je voeteneinde staat en hoe mooi het is?
Misschien, door alleen in te zetten op pijnbestrijding en iemand die stervende is vol te pompen met morfine of midazolam, ontneem je iemand de kans om op een bewuste en waardige manier het lichaam te verlaten.

Pijn wordt volgens mij helemaal verkeerd begrepen in onze cultuur. We zijn er hartstikke bang voor. Pijn wordt gezien als iets dat compleet nutteloos is en te allen tijde vermeden moet worden, maar stel dat dit niet klopt? Wat als het juist de bedoeling is om als mens de pijn te verdragen in plaats van te vermijden, te bestrijden en te onderdrukken? Veel middelen die pijn bestrijden dempen inderdaad de pijn, maar dempen ook het bewustzijn. De alarmsignalen van het lichaam worden stilgelegd. Daarmee wordt ook de persoon verlamd in zijn genezingsproces. Als de pijn wegvalt, is het net alsof de oorzaak ook weg is, terwijl dat niet zo is. Het lijkt ineens allemaal wel mee te vallen, maar ergens weet je dat dat niet zo is. Eigenlijk hou je jezelf voor de gek.

Iedereen die zich met pijnbestrijding bezighoudt, weet dat het verzet tegen de pijn en de angst voor pijn de meeste pijn veroorzaakt. Zou het kunnen zijn dat het een heilig doel is van de mens om pijn te leren verdragen? Ik heb het hier niet over masochisme. Masochisme is het genieten van het opzettelijk toebrengen van pijn, waardoor het veld van collectieve pijn meer wordt, terwijl het verdragen van de pijn de collectieve pijn juist vermindert. Je hoeft pijn echt niet op te zoeken. Pijn komt vanzelf op je pad. Hij is als een zwerver, iemand die nergens thuis is, die door iedereen afgewezen wordt en die van dorp naar dorp trekt, op zoek naar een plekje om uit te rusten, om op te lossen. Wat als pijn gewoon een plek zoekt, een plek om verteerd te worden?

Pijn is al vanaf het begin van de mensheid bij ons. Alle pijn die wij als mensheid meegemaakt hebben, alle oorlogen, hongersnoden, rampen en tegenspoed bij elkaar, ligt als een deken over ons heen en drukt ons te neer. Al het trauma uit het verleden is tot een collectief pijnlichaam geworden, dat maar blijft groeien. Als we zo doorgaan, zal het ons op den duur verpletteren – maar er is een oplossing: wij mensen hebben het vermogen om de collectieve pijn op aarde te verminderen. Dat doen we door onze eigen pijn bewust te ervaren en haar te verteren. Verteren wil zeggen: de pijn voelen, toelaten en niet proberen te onderdrukken, ontkennen, ervoor weg te rennen of er bang voor te zijn. Zeggen: “Kom maar, pijn. Ik laat je toe. Ik geef je een plek in mijn bewustzijn. Ik voel je.”
Als iets sterft op aarde, zij het een boom, een bloem, een dier of een mens, dan neemt de aarde het lichaam, die bloem of die boom weer in zich op. Ze verteert het en zet het om tot nieuw leven, nieuwe levenskracht, dat nieuwe levensvormen voedt. Wij mensen, creatures of the earth, hebben dezelfde eigenschap, maar dan op energetisch niveau en specifiek als het gaat over pijn.
Het is gewoon simpele wiskunde. Je hebt als mens twee keuzes: je kunt óf de hoeveelheid pijn op aarde vergroten door te weigeren haar te verteren, óf je kunt de hoeveelheid verkleinen door haar te verwelkomen. Als er genoeg mensen zijn die bereid en in staat zijn om hun persoonlijke pijn te verwelkomen en te verteren, zal de collectieve pijn op aarde minder worden.

Hoe zou het zijn als we in een cultuur leefden waar pijn als heilig gezien werd? Hoe zou het zijn als mensen die ziek waren, een kind kregen of stervende waren, geleerd hadden om de pijn te verwelkomen, te verdragen en te verteren? Er zijn culturen geweest waarin dit absoluut het geval was, bijvoorbeeld in het oude China, toen het taoïsme daar nog leidend was. Beoefenaars van het taoïsme deden oefeningen die maakten dat hun pijngrens steeds hoger werd. Deze oefeningen worden ook wel pijn-qigong of Iron Shirt genoemd. Tot op de dag van vandaag kun je ze leren, ook in Nederland.
Bij Pijn-qigong en Iron Shirt-oefeningen doe je een bepaalde beweging of neem je een bepaalde houding aan – vaak in combinatie met een specifieke ademhaling – die na verloop van tijd pijn gaat doen, omdat de energie die je opwekt met de oefening tegen de spanningen en blokkades in je lichaam aan gaat duwen en dat doet pijn. Dit is goede pijn. Het voelt branderig en soms ondraaglijk aan, maar als je het volhoudt, verdwijnen de blokkades en wordt je lichaam gezonder, opener, soepeler en sterker. Als je dan een paar maanden later dezelfde oefening doet, doet het geen pijn meer.
In verschillende yogatradities en het Zen-boeddhisme heb je eenzelfde soort trainingen. Allemaal herkennen ze het heilige aspect van pijn. Goede pijn, wel te verstaan. Slechte pijn is de pijn die ontstaat wanneer je een verkeerde houding aanneemt die het lichaam overbelast, waardoor er juist schade en blokkades ontstaan. Het verschil tussen goede en slechte pijn is goed voelbaar. Het doel van deze oefeningen is om het vermogen te ontwikkelen om de pijn steeds beter te verdragen. Hoe hoger de pijngrens, hoe sneller de genezing. Pijn-Qigong en Iron Shirt zijn ook character building: je ontwikkelt er doorzettingsvermogen, zelfbeheersing en innerlijke kracht door. Je ontwikkelt letterlijk en figuurlijk ruggengraat. Het leven wordt lichter, niet alleen voor jezelf, maar voor de hele mensheid.

Sanne Burger
sanneburger.com